Chemia

Wodorotlenki powstają w wyniku reakcji niektórych metali z wodą.
Reakcja przebiega gwałtownie, sód miota się po powierzchni wody,
słychać syczenie , bo woda przy powierzchni wrze i zamienia się
gwałtownie w parę wodną, wydziela się wodór. Reakcja ta jest
egzotermiczna (wytwarza się ciepło). Wodne roztwory wodorotl.
Nazywamy zasadami.Wskaźniki chemiczne to substancje, które
w obecności zasad lub kwasów zmieniają swoje zabarwienie.
Fenoloftaleina w obecności zasad. Papierki lakmusowe. Papierki uniwersalne.

Właściwości
Wodorotl. Sodu: subst. Stała o barwie białej. Produkowany w
postaci łusek lub pastylek; dobrze rozpuszcza się w wodzie z
wydzielaniem ciepła (proces egzo. ) pochłania parę wodną z
powietrza , posiada właściwości żrące ; roztwory wodorotl.
Są w dotyku śliskie.Wodorotl. Potasowy – posiada właściwości
od wodorotl. sodowego

Znaczenie i zastosowanie : Wodorotl. Sodu NaOH ma szerokie zast. do prod.: Mydła i środków
piorących ; farb ; barwników;szkła wodnego;jedwabie sztucznego . W przemyśle gumowym
papierniczym petrochemicznym.Wodorotl. Potasu KOH ( alchemicy nazwali go potasem żrącym)
wodny roztwór KOH można wykryć w mieszaninie wody z popiołem (popiół ze spalonych roślin )
stosowany do prod mydła , używany jako środek suszący i bielący.Wodorotl. Magnezu Mg (OH)2
jest substancją stałą pylistą o barwie białej. Nie jest subst, żrącą , wchodzi w skład pasty do zębów.
Wodorotl. Wapnia Ca (OH)2 – jest subst. Białą, nazywany wapnem gaszonym (dlatego, że powstał w
procesie gaszenia wapna palonego – CaO + H2O ® Ca (OH) 2 ) Ma szerokie zastosowanie w
budownictwie jako składnik zaprawy murarskiej; do bielenia drzew, ścian budynów gospodarczych,
w celu dezynfekcji ( używa się zawiesiny zwanej mlekiem wapiennym). Używa się do wykrywania CO2
(woda wapienna).W garbarstwie – do usuwania zbędnego owłosienia ze skór. W przemyśle
cukrowniczym i nawozów sztucznych.

W cząsteczce wodorotl. Wyróżniamy atom metalu (elemement zmienny)
grupy wodorotl. ( el. Stały ).Wzór ogólny wodorotl. M (OH)n
M – atom metalu ; n liczba grup wodorotl. Równa wortościowości metalu.
NaOH Na – O – H. Cu I, II ; Na I ; K I ; Ca II ; Mg II ; Al. II ; Fe II, III .
Elektrolity – subst. , które w roztworze wodnym przewodzą prąd ( zasady )
Jony – atomy lub grupy atomów obdarzone ładunkami elektrycznymi.
Jony +++ to KATIONY , a Jony — to ANIONY.

Teoria Aurhenius’a . Dysocjacja elektrolityczna
to rozpad cząsteczki zw. chem.
Na swobodne jony pod wpływem wody.
Dysocjacja w roztworze wodnym przebiega
samorzutnie, natomiast prąd elektryczny
powoduje uporządkowaną wędrówkę jonów.
Zasady dysocjują na jony : kation metalu Mn+
aniony wodorotlenkowe OH-

Żelazo jest najbardziej rozpowszechnionym w skorupie ziemskiej metalem ciężkim . Na powierzchni ziemi nie znajdujemy nigdzie czystego żelaza , za to liczne są jego rudy. Są to głównie tlenki . Najważniejszą i najbogatszą rudą żelaza jest magnetyt , czyli żelaziak magnetyczny Fe3O4. Zawiera ona od 50% do 67% żelaza i ma właściwości magnetyczne. Hematyt , czyli żelaziak czerwony Fe2O3 zawiera 30-64% żelaza. Limonit , czyli żelaziak brunatny Fe2O3 * nH2O do 40 % , a syderyt , szpat żelazny FeCO3 zawiera do 25% żelaza.

Największe zasoby rud żelaza występują na terenach byłego ZSRR , w Szwecji i USA. Polskie rudy żelaza należą do ubogich , występuje syderyt i limonit.

Procesy metalurgiczne nie dostarczają czystego żelaza , lecz jego stopów . W hutniczym otrzymywaniu “żelaza” pierwszymi produktami jest surówka , a końcowymi stale.

Metalurgia żelaza polega na otrzymywaniu technicznego żelaza na skalę przemysłową. Polega na wytapianiu go z rud i dalszej obróbce w procesie hutniczym.

Otrzymywanie żelaza z jego rud polega na redukcji tlenków żelaza za pomocą węgla i tlenku węgla , który jest szczególnie czynnym reduktorem , ponieważ jako gaz reaguje z tlenkami żelaza w całej objętości pieca. Szybkość redukcji wzrasta ze wzrostem temperatury , a wydzielanie produktów reakcji w stanie ciekłym sprzyja usuwaniu zanieczyszczeń , dlatego proces przeprowadza się w wysokich temperaturach w tak zwanych wielkich piecach. Są to wielkie konstrukcje mające do 30 m wysokości i 2000 m3 pojemności. Ładowanie pieca odbywa się od góry przez urządzenie zasypowe , przez które wprowadza się: koks , rudę i topniki (dolomit, wapień) , które ze złożem rudy tworzą w piecu łatwo topliwą mieszaninę krzemianów wapnia , glinu , manganu zwaną żużlem. Koks wprowadzany do wielkiego pieca spala się w strumieniu gorącego powietrza wdmuchiwanego przez dysze. Wytworzony CO2 przechodząc przez rozżarzone warstwy koksu redukuje się do tlenku węgla.

Gorące gazy( CO i CO2) unosząc się ku górze ogrzewają wsad wielkopiecowy zsuwający się ku dołowi . Procesy zachodzące w warstwach rudy zależą od temperatury wytworzonej w dolnej strefie pieca. W najwyższych jego częściach następuje odwodnienie rudy , przy temperaturze 120-230 stopni Celcjusza . Redukcja rozpoczyna się w temperaturze 420 stopni i początkowo polega na redukcji Fe(III) do Fe(II). W miarę posuwania się ku dołowi i dalszego wzrostu temperatury następuje redukcja tlenków do metalu.W temperaturze 930 stopni redukująco działa również węgiel.W miarę obsuwania się ładunku do dolnych , gorętszych części pieca , mających temp. większą niż 930 stopni, następuje stopienie żelaza i na skutek rozpuszczania się w nim węgla i innych pierwiastków powstaje stop żelaza z węglem (2,5-4,5%) oraz krzemem , fosforem , manganem. Jest to właśnie surówka – produkt wielkiego pieca.

Równocześnie z redukcją tlenków żelaza odbywa się też reakcja pomiędzy topnikami i zanieczyszczeniami rudy. W wyniku tych reakcji tworzy się ciekły żużel , który spływa w dół pieca i jako lżejszy od surówki tworzy warstwę na jej powierzchni.

SOLE WAZNE GOSPODARCZO:

Sole są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie. Skorupa ziemska składa się głównie z soli i tlenków. W wodzie morskiej występują różne jony soli np.: Na+, K+, Mg2+, Cl-, SO4 2-. Wiele soli stanowi kopaliny, czyli surowce wydobywane z ziemi metodami górniczymi. Przede wszystkim jest to chlorek sodu – sól kamienna – wydobywany w Polsce w okolicy Wieliczki, Bochni oraz Inowrocławia. Sól kamienna zawiera niewielkie ilości bromków i jodków sodu oraz potasu. Ważnym minerałem jest węglan wapnia – CaCO3 – główny składnik wapienia i marmuru ( przy okazji również kredy piszącej po szkolnych tablicach ), a ponadto dolomit MgCO3 × CaCO3, stosowany jako kamień budowlany, topnik w metalurgii i składnik materiałów ceramicznych. Do kopalin należą też różne azotany, zwane saletrami, przede wszystkim saletra chilijska – NaNO3, indyjska – KNO3 i wapniowa – Ca(NO3)2, a ponadto fosforan wapnia , Ca3(PO4)2, stanowiący główny składnik fosforytów i apatytów, oraz siarczan wapnia CaSO4 × 2 H2O, czyli gips.

Sole znalazły liczne zastosowania, przede wszystkim jako nawozy sztuczne, a ponadto w budownictwie ( CaCO3 i CaSO4 ), komunikacji ( NaCl i CaCl2 do zabezpieczania dróg przed zamarzaniem ), w przemyśle spożywczym ( NaCl i NaNO3 jako konserwanty ) i wiele innych.

· AZOTANY ·

Sole te są substancjami krystalicznymi, zwykle bezbarwnymi, dobrze rozpuszczalnymi w wodzie. Podczas ogrzewania powyżej temperatury topnienia rozkładają się z wydzieleniem tlenu – stąd ich silne właściwości utleniające. Niektóre azotany znalazły szerokie zastosowanie jako cenne nawozy mineralne, niektóre jako materiały wybuchowe lub ich składniki, niektóre w lecznictwie, w fotografii. Azotany występują w przyrodzie jako minerały ( nitratyn, nitryt ). Stanowiły do XX. wieku jedyny surowiec do produkcji kwasu azotowego.

Azotan sodowy – NaNO3 – nitratyn ( saletra sodowa, saletra chilijska ). Bezbarwna substancja krystaliczna, temperatura topnienia 309­C, dobrze rozpuszczalny w wodzie. Podczas ogrzewania, powyżej temperatury topnienia rozkłada się na azotyn sodowy i tlen :

2 NaNO3 ± 2 NaNO2 + O2

Jako minerał powstaje na obszarach o suchym i gorącym klimacie. Największe złoża tworzy w Chile na pustyni Atacama. Występuje też w Kazachstanie, w Indiach, Peru i Boliwii, a także w Egipcie, Hiszpanii i U.S.A. Azotan sodowy stosowany jest jako nawóz sztuczny, w przemyśle szklarskim – jako utleniacz w reakcjach w fazie stałej, w przemyśle spożywczym jest dodawany do konserw mięsnych, stosowany do produkcji materiałów wybuchowych i pirotechnicznych, barwników, jako utleniacz stałych paliw rakietowych.

Saletrę sodową otrzymuje się na skalę przemysłową w reakcji :

2 HNO3 + Na2CO3 ± 2 NaNO3 + H2O + CO2

lub stosując roztwór sody do końcowej absorpcji w instalacjach wytwarzających kwas azotowy.

Azotan potasu – KNO3 – nitryt ( saletra potasowa, saletra indyjska ). Bezbarwny lub białawy ( ew. szarawy ), łatwo rozpuszczalny w wodzie, o słonym smaku. Jako minerał Nitryt występuje na obszarach o suchym i gorącym klimacie, głównie w Indiach, także w Chile ( jako domieszka w złożach nitratynu ), Boliwii i Peru. Azotan potasu ma główne zastosowanie jako nawóz sztuczny, w konserwacji mięsa i jako utleniacz, do produkcji barwników.

Saletrę potasową otrzymuje się z saletry sodowej w reakcji w roztworze :

NaNO3 + KCl ± KNO3 + NaCl. Otrzymuje się z niej także KNO2.

Azotan wapnia – Ca(NO3)2 ( saletra wapniowa ). Bezbarwne kryształy bardzo dobrze rozpuszczalne w wodzie, higroskopijne, temperatura topnienia 561­C . W przyrodzie występuje w niewielkich ilościach, najczęściej pod nazwą saletry norweskiej. Stosowany głównie jako nawóz mineralny ( saletra, saletrzak ). Saletrę wapniową produkuje się w procesie :

CaCO3 + 2 HNO3 ± Ca(NO3)2 + H2O + CO2

· INNE AZOTANY ·

Azotan srebra – AgNO3, nazwa farmaceutyczna – Lapis. Bezbarwna substancja krystaliczna o temperaturze topnienia 208,6­C, dobrze rozpuszczalna w wodzie, alkoholach, acetonie, pirydynie. Łatwo redukuje się do metalicznego srebra. Działa żrąco na skórę. Otrzymywany przez działanie kwasu azotowego HNO3 na metaliczne srebro, w obecności śladów kwasu azotowego (3) HNO2 ( azotawego ). Stosowany w chemii analitycznej, do produkcji luster, materiałów fotograficznych, jako środek odkażający, do uzdatniania wody.

Azotan amonu – NH4NO3, ( saletra amonowa ). Bezbarwna substancja krystaliczna, rozpuszczalna w wodzie. Jest środkiem utleniającym. Ogrzewany rozkłada się gwałtownie ( wybucha ). Otrzymywany w wyniku działania amoniaku NH3 na kwas azotowy HNO3 :

NH3 + HNO3 ± NH4NO3

Stosowany głównie jako nawóz sztuczny ( w mieszaninach, sam jest zbyt higroskopijny ), w produkcji materiałów wybuchowych i pirotechnicznych, również jako pożywka dla kultur drożdży i do wyrobu antybiotyków.

· WĘGLANY ·

Są to substancje krystaliczne, zwykle białe lub bezbarwne, trudno rozpuszczalne w wodzie

( najtrudniej BaCO3, CaCO3, SrCO3 ), z wyjątkiem węglanów litowców i na ogół węglanów kwaśnych. Wodne roztwory węglanów wskutek hydrolizy wykazują odczyn zasadowy. Wszystkie węglany rozpuszczają się w roztworach nawet słabych kwasów, tworząc sól i wytwarzając dwutlenek węgla. Podczas ogrzewania węglany kwaśne przechodzą w obojętne, natomiast większość obojętnych ulega rozkładowi na tlenek metalu i CO2. Bez rozkładu można stopić węglany potasowców.

Węglany są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie jako minerały skałotwórcze; liczne naturalne węglany stanowią surowce do otrzymywania metali ( np. SYDERYT, SMITSONIT, CERUSYT, RODOCHROZYT ), niektóre znalazły zastosowanie w przemyśle optycznym ( KALCYT ), do wyrobu farb ( MALACHIT, AZURYT ), do wyrobu materiałów ogniotrwałych ( MAGNEZYT ). Duże znaczenie ma syntetyczny węglan sodu, czyli soda. Wodorowęglany służą głównie do przygotowania roztworów buforowych (roztworów o stałej wartości PH ).

Węglan magnezu – MgCO3. Bezbarwna substancja krystaliczna, może być szary, brunatny lub żółtawy; zwykle tworzy skupienia gruboziarniste ( magnezyt “krystaliczny” ). Węglan magnezu rozpowszechniony jest w przyrodzie jako minerał magnezyt. Wchodzi również w skład minerału dolomitu. Magnezyt może występować również w formie zbitej ( magnezyt “bezpostaciowy” ). Węglan ten jest rozpuszczalny w wodzie, nierozpuszczalny w rozpuszczalnikach organicznych. W temperaturze ok. 500­C rozkłada się na tlenek magnezu MgO oraz CO2.

Wypalanie magnezytu ziarnistego odbywa się na skalę przemysłową.

Złoża magnezytu ziarnistego znajdują się na Uralu, w Czechach, Austrii. Magnezyt zbity jest produktem wietrzenia zasadowych skał magmowych. Występuje w postaci żył i gniazd wśród serpentytów, m.in. w U.S.A. ( Kalifornia ), Grecji ( wyspa Eubea ), w Polsce – na Dolnym Śląsku ( okolice Sobótki, Braszowic, Grochowej ). Jest to surowiec do uzyskiwania magnezu. Magnezyt stosowany jest także do wyrobu materiałów ogniotrwałych, cementu Sorela, w przemyśle farb i lakierów ( jako biały pigment ), izolatorów elektrycznych, oraz w przemyśle chemicznym, szklarskim i papierniczym, w medycynie jako środek przeczyszczający oraz zobojętniający nadmiar kwasu żołądkowego.

Dolomit może występować w formie zbitej, ziarnistej lub porowatej. W Polsce występuje na Górnym i Dolnym Śląsku, w Górach Świętokrzyskich, Tatrach, w okolicach Krakowa. Używany w budownictwie, do wyrobu materiałów ogniotrwałych, cementu, szkła, w metalurgii, w przemyśle chemicznym. Dolomit jest skałą zawierającą jako główny składnik podwójny węglan MgCO3 × CaCO3.

Węglan sodowy – Na2CO3 ( soda ). Występuje w postaci bezwodnej ( tzw. Soda amoniakalna lub kalcynowana ). Biały, krystaliczny, higroskopijny proszek rozpuszczalny w wodzie i w rozcieńczonych kwasach mineralnych z wydzieleniem dwutlenku węgla. Temperatura topnienia 852­C ( częściowy rozkład ). Tworzy hydraty, z których najważniejszy jest dziesięciohydrat Na2CO3 × 10 H2O, tzw. Soda krystaliczna, bezbarwne kryształy, które podczas ogrzewania tracą wodę przechodząc w temperaturze 100­C w sól bezwodną. Roztwory wodne węglanu sodowego mają odczyn zasadowy.

W.s. występuje w przyrodzie jako minerał natryt. Na2CO3 na skalę przemysłową otrzymywano dawniej metodą Leblanca, polegającą na działaniu kwasem siarkowym H2SO4 na chlorek sodu NaCl ( sól kamienna ) i powstały siarczan prażono w obecności węgla i węglanu wapnia aż do uzyskania sody. Obecnie węglan sodu otrzymuje się metodą Solraya ( zwaną metodą amoniakalną ). Polega ona na wprowadzeniu amoniaku i dwutlenku węgla do nasyconego roztworu chlorku sodu i wytrąceniu wodorowęglanu ( kwaśnego węglanu ) sodu NaHCO3, który przeprowadza się przez prażenie ( kalcynowanie ) w obojętny węglan sodu ( stąd nazwa “amoniakalna” lub “kalcynowana” ). Spotykany w przyrodzie w jeziorach sodowych w Afryce i w Ameryce.

Jeden z najważniejszych produktów chemicznych. Stosowany do otrzymywania szkła, środków piorących i myjących, wodorotlenku i azotanu sodu oraz innych soli sodowych, poza tym w przemyśle włókienniczym i papierniczym do zmiękczania wody, w hutnictwie ( odsiarczanie żelaza ), jako odczynnik chemiczny, a także w farbiarstwie i garncarstwie.

Węglan sodu stosowano jako środek piorący już w czasach prehistorycznych, otrzymując go przez ługowanie z popiołów roślin lub odparowanie wody z niektórych jezior.

Węglan wapnia – CaCO3. Biała substancja krystaliczna, prawie nierozpuszczalna w wodzie. Ogrzany do temperatury 900­C rozkłada się na tlenek wapniowy CaO ( wapno palone ) i CO2, w atmosferze nasyconej CO2 i pod wysokim ciśnieniem topi się w temperaturze ok. 1300­C. Nierozpuszczalny w rozpuszczalnikach organicznych. Występuje w przyrodzie w postaci minerałów : kalcytu i aragonitu.

Kalcyt jest szeroko rozpowszechniony w przyrodzie. Jest bezbarwny i przezroczysty ( szpat islandzki ) lub zabarwiony, głównie na żółtawo lub brunatnawo. Jest składnikiem wielu skał osadowych ( wapienie, margle ), w których występuje jako produkt sedymentacji chemobiogenicznej ( buduje szkielety wielu organizmów ) i chemicznej. Stanowi też główny składnik marmurów. W dużych ilościach powstaje wskutek procesów hydrotermalnych. Skały zbudowane z kalcytu ( wapień, marmur ) znajdują ogromne zastosowanie w gospodarce. Kryształy szpatu islandzkiego używane są do wytwarzania przyrządów optycznych.

Aragonit – bezbarwny, białawy lub żółtawy. W normalnych warunkach nietrwały, z biegiem czasu przechodzi w kalcyt. Pospolity składnik skorup i szkieletów organizmów współczesnych, główny składnik pereł. Niekiedy powstaje wskutek procesów hydrodermalnych, krystalizuje z wód gorących źródeł ( Karlowe Wary ) lub tworzy nacieki w jaskiniach. W Polsce występuje na Górnym i Dolnym Śląsku.

W użyciu przeważnie znajduje się naturalny węglan wapnia, niekiedy jednak otrzymuje się go przez działanie dwutlenkiem węgla na roztwór wodorotlenku wapniowego :

Ca(OH)2 + CO2 ± CaCO3 + H2O

Naturalny węglan wapnia jest stosowany w budownictwie ( wapień, marmur ) oraz jako surowiec do otrzymywania wapna palonego ( wapień ). Kreda mielony i strącany węglan wapnia są używane w budownictwie, jako napełniacz gumy, papieru, linoleum, składnik pasty do zębów.

· INNE WĘGLANY ·

Węglan żelaza – FeCO3 – syderyt. W przyrodzie występuje w postaci minerału syderytu. Białawy, żółtawy, szarawy lub brunatny, kruchy. Powstaje wskutek procesów hydrotermalnych, także jako produkt metasomatozy innych węglanów. Osadza się też w wodnych środowiskach redukujących ( głównie w zatokach morskich, lagunach lub zbiornikach słodkowodnych ). Jest głównym składnikiem osadowych skał żelazistych ( sfero syderyt, syderyt ) oraz odlitowanych rud żelaza. Główne złoża: Płw.Kerczeński, Ural, Austria (Eisnerz), Hiszpania ( Bilbao ), W.Brytania ( Cumberland ), U.S.A. W Polsce syderyt występuje w dużych ilościach na obszarze częstochowskim ( od Żarek przez Poraj, Częstochowę do Wielunia ), radomskim ( m.in. okolice Opatowa, Starachowic ) oraz w okolicy Łęczycy. W mniejszych ilościach w Karpatach i na Górnym Śląsku. Syderyt jest ważną rudą żelaza ( głównie krajowy surowiec dla hutnictwa żelaza ).

Węglan cynku – ZnCO3 – smitsonit. Węglan cynku występuje jako minerał. Smitsonit jest biały, szary, żółtawy lub brunatnawy. Powstaje w strefie utleniania siarczkowych złóż ołowiowo-cynkowych występujących zwłaszcza w skałach węglanowych np. w Rosji ( m.in. okręg nerczyński ), U.S.A. ( Kolorado ), Grecji ( Laurion ). Najczęściej wraz z hemimorfitem tworzy mieszaninę mineralną zwaną galmanem: ruda cynku. Służy do otrzymywania metali.

Węglan miedzi – Cu(CO3)2 (OH)2 – azuryt. Zasadowy węglan miedzi występuje jako minerał azuryt. Jest on niebieski. Powstaje w strefie utleniania złóż rud miedzi. W Polsce występuje m.in. w G. Świętokrzyskich, w Tatrach. Stosowany jako materiał dekoracyjny oraz do wyrobu farb.

Węglan miedzi – Cu2[CO3][OH]2 – malachit. Węglan miedzi występujący jako minerał malachit. Jest on zielony, daje się polerować. Występuje w strefie utleniania złóż rud miedzi, w największych ilościach na Uralu ( złoża Miednorudniańskie i Gumiszewskie ). W Polsce wydobywany był w G. Świętokrzyskich

( Miedziana Góra, Miedzianka ). Używany jako kamień dekoracyjny ( od czasów starożytnych ) oraz do produkcji farb. Niekiedy również do otrzymywania miedzi.

· FOSFORANY ·

Sole tlenowych kwasów fosforowych. Najważniejszymi są ortofosforany np. ortofosforan trójsodowy Na3PO4 wchodzi w skład występujących w przyrodzie fosforytów i apatytów, stosowanych do produkcji sztucznych nawozów fosforowych oraz bywa używany jako składnik proszków do mycia naczyń i zmiękczania wody. Ortofosforan dwusodowy Na2HPO4 stanowi środek obciążający przy ognioodpornej impregnacji tkanin oraz dodatek do wyrobu szkieł optycznych.

Fosforan wapnia – Ca3(PO4)2. Występujące w skałach osadowych skupienia fosforanu wapnia z domieszką kwarcu, glaukonitu, pirytu, kalcytu, substancji bitumicznych to fosforyty. Zawierają one od 15 do 40% P2O5. Powstają w niezbyt głębokim morzu, przy czym źródło fosforu jest najczęściej organiczne. Główne złoża fosforytów : U.S.A. ( zwłaszcza Floryda ), Ukraina, Maroko, Tunezja, Mauretania. W Polsce występują głównie na płn.-wsch. obrzeżach G.Świętokrzyskich, okolice Rachowa nad Wisłą. Stosowane są jako surowiec do produkcji nawozów fosforowych ( superfosforat ) oraz fosforu, żelazofosforu, kwasu fosforowego i jego soli. Zmielone fosforyty ( głównie niskoprocentowe ) stanowią nawóz mineralny ( mączka fosforowa ).

Fosforan wapnia – Ca3[(PO4)3 (F, Cl, OH)]. Apatyty to grupa minerałów, wymienionego wyżej fosforanu wapnia. Spotykane są też apatyty, które zawierają m.in. CO3, SO4, SiO4. Czyste odmiany tych apatytów są niezwykle rzadkie. W przyrodzie pospolite są ic mieszaniny pochodzenia osadowego ( np. frankolit, kolofan, dalit ), będące głównymi składnikami fosforytów. Apatyty krystalizują się w układzie heksagonalnym. Są szarawozielone, zielone, żółte lub niebieskawe, niekiedy brunatne lub fioletowe. W drobnych ilościach występują niemal we wszystkich skałach magmowych ( niekiedy jednak stają się ic głównym składnikiem ) i stanowią podstawowe źródło fosforu w przyrodzie. Znajdują się w skałach metamorficznych i osadowych. Główne złoża : Płw.Kola, otoczenie jez. Bajkał, pn. Afryka, U.S.A.

W wyniku wietrzenia i przemian biochemicznych apatytu powstają fosforyty. W Polsce spotykane sporadycznie. Stosowane jako surowiec do otrzymywania fosforowych nawozów sztucznych ( superfosforatu i precypitatu ), do przemysłowej produkcji kwasu fosforowego i jego soli oraz ubocznych związków fluoru.

· SIARCZKI ·

Siarczki metali ( sole ) mogą być obojętne lub kwaśne ( wodorosiarczki ). Są to substancje krystaliczne, często barwne, słabo lub bardzo słabo rozpuszczalne ( z wyjątkiem siarczków litowców i wodorosiarczków ) w wodzie. Mają właściwości redukujące. Są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie w postaci minerałów ( np. piryt, galena, sfaleryt, cynober, antymonit, chalkopiryt, chalkozyn ), które stanowią surowiec do otrzymywania metali oraz dwutlenku siarki. Stosowane są też jako reduktory, do wyrobu farb i litoponów, w ceramice.

Siarczek rtęci ( II ) – HgS. Substancja krystaliczna, nierozpuszczalna w wodzia, rozpuszczalna w wodzie królewskiej i siarczkach metali alkalicznych. Silnie trujący. Występuje w dwóch odmianach : czarnej i czerwonej. Czarny siarczek rtęciowy, strącający się z roztworów soli rtęciowych pod działaniem siarkowodoru jest odmianą nietrwałą, która przechodzi w trwałą odmianę czerwoną. Jest to przykład przemiany monotropowej. Siarczek rtęciowy rozpuszcza się w stężonych roztworach siarczków metali alkalicznych tworząc tiosole :

HgS + K2S ± K2[ HgS2 ] dwutiortęcian potasowy

lecz jest nierozpuszczalny w siarczku amonowym. Przy strąceniu siarczku rtęciowego siarkowodorem pojawiają się niekiedy osady o innej barwie niż czarny. Powstają wówczas chlorosiarczki :

3HgCl2 + K2S ± Hg3S2Cl2 + 4 HCl

Osady mogą być białe, żółte, brązowe.

W przyrodzie występuje jako minerał cynober ( czerwony ), stanowiący podstawowe źródło rtęci. Stosowany jako pigment do produkcji farb i jako katalizator. Główne złoża cynobru znajdują się w Hiszpanii

( Almaden ), Włoszech ( Monte Amiata w Toskanii ) i w byłej Jugosławii ( Idrija ).

Siarczek żelaza ( II ) – FeS ( żelazawy ). Czarna substancja krystaliczna, nierozpuszczalny w wodzie, rozpuszczalny w kwasach z wydzieleniem siarkowodoru. Występuje w przyrodzie w postaci minerałów pirotynu i trolitu ( spotykanego w meteorytach ).

Pirotyn – piryt magnetyczny; brązowożółty o połysku metalicznym, kruchy. Pospolity, występuje głównie w złożach związanych z zasadowymi skałami magmowymi ( gabra, noryty ), w największych ilościach w Kanadzie ( Sudbury w Ontario ) i R.P.A. ( Transwal ). W Polsce – na Dolnym Śląsku ( m.in. okolice Lubania, Miedzianki, Kowar ).

Siarczek żelaza ( II ) jest stosowany do laboratoryjnego otrzymywania siarkowodoru.

Siarczek żelaza ( IV ) – FeS2. Żółta substancja krystaliczna, nierozpuszczalna w wodzie i rozcieńczonych kwasach. Występuje w postaci minerałów : pirytu i markazytu.

Piryt – często zawiera domieszki srebra i złota. Jest mosiężnożółty, o silnym połysku metalicznym, kruchy. Najpospolitszy siarczek w skorupie ziemskiej. Powstaje w bardzo różnorodnych warunkach, w dużych ilościach w złożach hydrotermalnych i kontaktowo – metasomatycznych. Główne złoża pirytu są w Hiszpanii

( Minas de Riotinto ), Portugalii, Norwegii ( Trondheim ), Japonii ( Honsiu ), na Uralu, Kaukazie, w Niemczech i Włoszech. W Polsce – Rudki koło Nowej Słupi, Wieściszowice na Dolnym Śląsku. Jest on podstawowym surowcem do produkcji kwasu siarkowego.

Markazyt – również mosiężnożółty, ale z zielonym odcieniem. Występuje w żyłach hydrotermalnych tworzących się w niskich temperaturach oraz w skałach osadowych ( iłach, łupkach ilastych i węglach ). W większych ilościach znajduje się na południowym Uralu ( złoże Bławińskie ); w Polsce – m.in. w Rudkach koło Nowej Słupi. Jest surowcem do produkcji kwasu siarkowego.

Siarczek srebra – Ag2S. Ołowianoszare kryształy, nierozpuszczalne w wodzie, rozpuszczalne w gorącym kwasie azotowym, topiące się powyżej 840­C. W przyrodzie występuje jako minerał argentyt.

Argentyt – ołowianoszary lub czarny, kowalny. Produkt procesów hydrotermalnych. Główne złoża argentytu są w Norwegii, Meksyku; w Polsce małe ilości na Dolnym Śląsku ( m.in. Kowary ).

Siarczek srebra jest stosowany w grawerstwie ( srebro pokryte warstewką siarczku nazywane jest oksydowanym ), do wyrobu filtrów optycznych oraz w alarmowej aparaturze pożarniczej.

Siarczek ołowiu – PbS. Występuje w stanie naturalnym jako galena ( galenit ).

Galenit zwykle zawiera domieszki srebra. Krystalizuje w układzie regularnym. Ołowianoszary, często z odcieniem srebrzystym, o silnym połysku metalicznym, kruchy, odznacza się znakomitą łupliwością. Występuje w utworach hydrotermalnych ( zwykle ze sfalerytem, pirytem ) i w skałach osadowych. Główne złoża : U.S.A., Kanada, Rosja, Meksyk, Boliwia, Australia. W Polsce eksploatowany w rejonach Bytomia, Olkusza i Chrzanowa, dawniej także w G.Świętokrzyskich, Tatrach i Sudetach. Źródło otrzymywania srebra.

Siarczek ołowiowy jest trudnorozpuszczalny w kwasach. PbS strąca się z roztworów soli ołowiowych pod wpływem H2S. PbS jest znany ze swego działania.

Siarczek cynku – ZnS. Biała substancja krystaliczna, w temperaturze do 1200­C sublimuje, pod ciśnieniem 15 MPa, topi się w temperaturze 1850­C. Nierozpuszczalny w wodzie i słabych kwasach organicznych. Rozpuszca się w kwasach z wydzieleniem siarkowodoru. Występuje w postaci minerałów : sfalerytu i wurcytu.

Sfaleryt zawiera domieszki żelaza, manganu, kadmu, galu, talu. Zwykle miodowożółty, brunatny lub czarny. Występuje w utworach hydrotermalnych ( zwykle z galenitem, pirytem ) oraz w skałach osadowych. Główne złoża : U.S.A. ( Tri States District ), Kanada ( Kolumbia Brytyjska ), Kaukaz, Polska ( obszar śląsko-

-krakowski ), Algieria, Tunezja. Jest to najbogatsza ruda cynku, z której otrzymuje się cenne i rzadkie metale – Ga,Cd.

Wurcyt – mniej trwały i mniej rozpowszechniony w przyrodzie od sfalerytu. Jest brunatny lub ciemnobrunatny. Występuje w niektórych złożach hydrotermalnych, często ze sfalerytem, np. na Uralu, w U.S.A. ( Montana ), Boliwii ( Oruro ). W Polsce – głównie w okolicach Bytomia.

Syntetyczny siarczek cynku stosuje się do produkcji ważnego pigmentu – litoponu, nietoksycznego, o dobrej zdolności kryjącej. Siarczek cynkowy z domieszką soli miedzi lub srebra jest stosowany do pokrywania ekranów w kineskopach, jako scyntylator do pomiaru promieniowania jonizującego. W analizie chemicznej otrzymywany w celu oddzielania i odznaczania cynku.

Siarczek miedzi ( I ) -Cu2S ( miedziawy ). Jest trwalszy niż siarczek miedzi ( II ) CuS. Powstaje on z tego właśnie siarczku przez działanie wodorem, w wyższej temperaturze. Topi się w temperaturze 1130­C i ma strukturę antyfluorytu. Występuje jako minerał chalkozyn : U.S.A. ( Alaska, Arizona, Montana );

Siarczek miedzi ( II ) – CuS. Powstaje w postaci czarnego osadu przy nasyceniu siarkowodorem roztworów soli miedziowych. Ma złożoną sieć heksagonalną, na podstawie której można mu przypisać wzór Cu2CuS3. Siarczek miedzi ( II ) jest łatwo rozpuszczalny w kwasie azotowym, a również w wielosiarczkach alkalicznych.

Siarczek antymonu – Sb2S3. Jest to pomarańczowa substancja krystaliczna. Stosowana w produkcji zapałek, do wulkanizacji i barwienia kauczuku. Występuje jako antymonit.

Antymonit – ołowianoszary; produkt procesów hydrotermalnych; główne złoża : Japonia, Chiny, Algieria, Rosja, w Polsce – niewielkie ilości na Dolnym Śląsku i w Pieninach.

Siarczek miedzi i żelaza – CuFeS2. Znany jako chalkopiryt.

Chalkopiryt – mosiężnożółty; pospolity we wszystkich typach skał; główne złoża : Zambia, Zair, Chile, U.S.A. ; w Polsce – Kieleckie i Dolny Śląsk.

Siarczek wapnia – CaS. Biała substancja krystaliczna, trudno rozpuszczalna w wodzie, temperatura topnienia >2000­C; wykazuje fosforescencję. Stosowany jako depilator w garbarstwie i kosmetyce, do wyrobu cieczy kalifornijskiej oraz farb świecących.

Siarczek sodu – Na2S. Bezbarwne kryształy, rozpuszczalne w wodzie, silnie higroskopijne. Temperatura topnienia 1180­C. Tworzy hydrat Na2S × 9 H2O. W roztworze siarczku sodu rozpuszcza się siarka i powstaje żółty polisiarczek sodowy. Stosowany jest m.in. jako środek redukujący, odczynnik chemiczny w garbarstwie do usuwania sierści ze skór, do produkcji barwników siarkowych.

· CHLORKI ·

Są substancjami krystalicznymi, z wyjątkiem clorków niektórych metali ciężkich ( np.AgCl ) rozpuszczonych w wodzie. W stanie stopionym lub w roztworze przewodzą prąd elektryczny. Niektóre występują w przyrodzie tworząc złoża np. sodowy NaCl i potasowy KCl. Duże ilości rozpuszczone są w wodzie morskiej ( np. magnezowy i sodowy ). Do najważniejszych należą oprócz NaCl i KCl również chlorki amonu, antymonu, cynku, cyny, rtęci, srebra, wapnia, żelaza; inny charakter i właściwości wykazują chlorki niemetali np.: fosforu, siarki, czterochlorek węgla, krzemu ( są to ciała stałe lub ciecze ni wykazujące budowy jonowej ).

Clorek sodu – NaCl ( sól kuchenna ). Biała substancja krystaliczna, dobrze rozpuszczalna w wodzie, nasycony roztwór zawiera 40,7g NaCl na 100g wody. Temperatura topnienia 801­C, temperatura wrzenia 1453­C. Jest bardzo rozpowszechniony w przyrodzie. Jako minerał halit jest głównym skladnikiem soli kamiennej ( kuchennej ).

Halit – bezbarwny i przezroczysty lub biały, niebieski, żółtawy, czerwonawy, bardzo kruchy, odznacza się doskonałą łupliwością kostkową. W podwyższonej temperaturze i pod zwiększonym ciśnieniem staje się plastyczny. Największe ilości halitu występujące w postaci zbitych mas powstają wskutek odparowywania mórz i słonych jezior. Proces ten prowadzi do powstawania serii solnych, w których sól kamienna występuje głównie z gipsem, anhydrytem, rzadziej z chlorkami i siarczanami potasu i magnezu. Złoża soli kamiennej występują w osadach różnego wieku, najczęściej w permskich i trzeciorzędowych. Powstają też współcześnie ( np. w Morzu Kaspijskim ). Specyficzną formą złóż solnych są wysady. Duże złoża soli kamiennej eksploatowane są m.in. w Niemczech, U.S.A., Rosji, Chinach, Francji. W Polsce są duże złoża permskie ( cechsztyńskie ) występujące w środkowej i północno-zachodniej części kraju ( Inowrocław, Wapno, Kłodawa ), niewielkie – trzeciorzędowe

( mioceńskie ) – na Podkarpaciu ( Wieliczka i Bochnia ).

Chlorek sodu występuje też w wodach morskich i mineralnych ( solanki ), a także w organizmach żywych ( zwł. zwierząt ). Stanowi on podstawowy surowiec m.in. do otzrymywania sody, wodorotlenku sodu, kwasu solnego, sodu i chloru; stosowany również w spektroskopii ( kryształy ), w chłodnictwie ( z lodem tworzy mieszaninę oziębiającą ), w lecznictwie ( np. do roztworów fizjologicznych ) oraz jako znany od dawna dodatek do potraw, a także pasz ( tzw. sól pastewna ).

Chlorek potasu – KCl. Bezbarwna substancja krystaliczna; temperatura topnienia 775 C; temperatura wrzenia ok. 1500 C. Dobrze rozpuszczalna w wodzie, nierozpuszczalna w rozpuszczalnikach organicznych. Występuje w przyrodzie w postaci minerału sylwinu ( KCl ) i karnalitu ( KMgCl3 6 H2O ), wchodzi w skład sylwinitu ( K, Na )Cl.

Sylwin – bezbarwny lub białawy, żółtawy, czerwonawy, o słonawogorzkim smaku. Bardzo łatwo rozpuszczalny w wodzie. Powstaje wskutek odparowywania mórz i słonych jezior. Rozpowszechniony w złożach solnych m.in w Niemczech ( Stassfurt ), Hiszpanii ( Suria koło Barcelony ), Francji ( Alzacja ), Rosji

( Solikamsk ). W Polsce występuje w okolicach Kłodawy, Inowrocławia. Stosowany jako nawóz potasowy lub jako surowiec do wytwarzania związków potasu.

Karnalit – bezbarwny, biały, żółty lub czerwony, gorzki, bardzo higroskopijny, łatwo rozpuszcza się w wodzie. Rozpowszechniony w złożach soli, głównie w Niemczech ( Stassfurt ), Rosji ( Solikamsk ), Hiszpanii

( Suria koło Barcelony ), U.S.A. ( złoża nad Zatoką Meksykańską ). W Polsce występuje głównie w Kłodawie i Inowrocławiu. Stosowany do otrzymywania magnezu, soli potasowych, w lecznictwie, spektroskopii

( monokryształy ).

Chlorek wapnia – CaCl2. Bezbarwne kryształy rozpuszczajce się w wodzie i alkoholu, silnie higroskopijne, temperatura topnienia 772 C. Stosowany jako środek osuszający, jako dodatek do cementów podczas robót zimowych, do matowania włókien, w lecznictwie jako środek przeciwko niedoborowi wapnia, do wytwarzania mieszanin chłodzących.

Chorek miedzi ( I ) – CuCl. Bezbarwna substancja krystaliczna, temperatura topnienia 430 C, temperatura wrzenia 1370 C. Trudno rozpuszczalny w wodzie. W powietrzu w obecności wilgoci powoli się utlenia do zasadowego chlorku miedzi Cu(OH)Cl. Amoniakalny roztwór chlorku miedzi ( I ) pochłania tlenek węgla CO, a po ogrzaniu ponownie go wydziela. Stosowany w chemii analitycznej do analizy gazów.

Chlorek miedzi ( II ) – CuCl2. Brązowa substancja krystaliczna, temperatura topnienia 499 C, temperatura wrzenia 993 C. Dobrze rozpuszczalny w wodzie, tworzy roztwór o jasnoniebieskim zabarwieniu, pod wpływem HCl przechodzącym w zielone. Stosowany jako zaprawa przed farbowaniem tkanin, jako katalizator, w galwanotechnice. Stężony roztwór chlorku miedzi ( II ) pochłania znaczne ilości azotawego tlenku NO i jest stosowany w analizie gazów.

Chlorek amonu – NH4Cl ( salmiak ). Biała substancja krystaliczna, dobrze rozpuszczalna w wodzie. Ogrzany nie topnieje, lecz sublimuje, rozkładając się na chlorowodór HCl i amoniak NH3. Roztwory wodne i gazowy chlorek amonu korodują żelazo, miedź, niektóre stopy. Otrzymywany jest przez działanie amoniaku na kwas solny ( powstaje też z substratów gazowych ) oraz jako produkt uboczny w produkcji sody metodą Solraya. Stosowany głównie jako nawóz sztuczny, w tzw. suchych ogniwach Leclanchego, do oczyszczania metali ( np. przed lutowaniem ), w lecznictwie jako środek moczopędny, do produkcji klejów, w farbiarstwie.

Chlorek cynku – ZnCl2. Białe, bardzo higroskopijne kryształy, rozpuszczalne w wodzie, alkoholu, eterze, glicerynie. Temperatura topnienia 319 C. Stosowany m.in do oczyszczania metali przed lutowaniem, do odwadniania w syntezie organicznej, drukowania tkanin ( zaprawa ), cynkowania, jako mikronawóz. Stężone roztwory wodne stosowane są w lecznictwie zewnętrznie jako środek przeciwzapalny.

Chlorek żelaza ( II ) – FeCl2. Bezbarwna lub zielonkawoszara substancja krystaliczna, silnie higroskopijna. Temperatura topnienia 672 C, temperatura wrzenia 1026 C. Dobrze rozpuszczalny w wodzie, alkoholach, acetonie. Roztwory wodne mają odczyn słabo kwaśny. Ma właściwości słabo redukujące. Z chlorkami metali alkalicznych tworzy rozpuszczalne w wodzie chlorokompleksy. Otrzymywany przez rozpuszczenie żelaza w kwasie solnym. Stosowany m.in w farbiarstwie ( jako zaprawa przy barwieniu tkanin ), w przemyśle farmaceutycznym, w metalurgii, jako substancja wyjściowa do otrzymywania chlorku żelaza ( III ) FeCl3, jako reduktor.

Chlorek żelaza ( III ) – FeCl3. Zielone kryształy ( w świetle przechodzącym czerwone ), temperatura topnienia 309 C ( sublimuje ), Temperatura wrzenia 319 C. Bardzo dobrze roapuszczalny w wodzie, alkoholu, eterze. Silnie higroskopijny, tworzy hydraty ( np. żółty FeCl3 6H2O ) i kompleksy. W wodzie ulega hydrolizie. Otrzymywany w reakcji żelaza lub FeCl2 z chlorem. Stosowany w farbiarstwie ( zaprawa ), do produkcji farb i atramentu do dezynfekcji wody, jako łagodny środek utleniający w syntezie organicznej, w hutnictwie ( przerób rud miedzi i srebra ), w lecznictwie ( do tamowania krwi ), do sporządzania innych soli żelaza, pigmentu, jako katalizator.

Chlorek rtęci ( II ) – HgCl2 ( sublimat ). Bezbarwna substancja krystaliczna, słabo rozpuszczalna w wodzie, temperatura topnienia 277-280 C, temperatura wrzenia 302 C, silnie trujący. Wodny roztwór ma odczyn słabo kwaśny, prawie nie przewodzi prądu, gdyż jest jedną z niewielu soli, które nie ulegają dysocjacji elektrolitycznej. Otrzymywany przez ogrzewanie rtęci z nadmiarem chloru. Stosowany w medycynie jako środek dezynfekujący, w rolnictwie dodawany do ziarna siewnego w celu ochrony przed gryzoniami, jako katalizator w syntezie organicznej, do garbowania skór, barwienia tkanin, w fotografii ( wzmacniacz ), w metalurgii, do produkcji ogniw i baterii rtęciowych, w litografii, do otrzymywania Hg2Cl2, jako środek ochrony roślin.

Chlorek rtęci – Hg2Cl2 ( rtęciawy ) – kalomel. Biała substancja krystaliczna, bardzo trudno rozpuszczalna w wodzie, sublimuje bez stopienia w temperaturze 393 C. Powyżej temperatury 400 C lub pod długotrwałym działaniem światła rozkłada się na chlorek rtęciowy ( II ) HgCl2 i rtęć. Otrzymywany bezpośrednio z chloru i rtęci lub przez ogrzewanie chlorku rtęciowego HgCl2 z rtęcią.

HgCl2 + Hg = Hg2Cl2

W odróżnieniu od chlorku rtęci ( II ) – nietrujący. Stosowany jako środek ochrony roślin, do wyrobu ogni sztucznych, w elektrochemii do produkcji elektrod kalomelowych, jako katalizator, w lecznictwie jako zewnętrzny środek antyseptyczny ( w chorobach skóry ) i przeczyszczający ( prawie wyłącznie w lecznictwie weterynaryjnym ).

Chlorek srebra – AgCl. Biała substancja krystaliczna, trudno ( a nawet wcale ) rozpuszczalna w wodzie, łatwo rozpuszczalna w roztworach amoniaku, cyjanku potasu, tiosiarczanie sodu z utworzeniem kompleksów. Temperatura topnienia 457,7 C, temperatura wrzenia 1430 C. Pod wpływem światła ciemnieje ( rozkład z wydzieleniem srebra metalicznego ). W przyrodzie spotykany jako minerał ( dość rzadki ) kerargiryt i chlorargiryt.

Kerargiryt – bezbarwny, pod wpływem światła ciemnieje ( staje się szarobrnatny lub niemal czarny ), bardzo plastyczny. Występuje w strefie utleniania złóż minerałów srebra w suchym i gorącym klimacie. Główne złoża : Chile ( Atacama ), Boliwia, Peru, Meksyk, Australia, Ural, Ałtaj.

Chlorek srebra wchodzi w skład papierów i błon fotograficznych, wystawiony na dłuższe działanie światła rozkłada się na srebro i chlor. Otrzymywany przez działanie roztworem chlorku sodowego na roztwór azotanu srebrowego. Plastyczność tego chlorku pozwala go walcować na cienkie płytki, z których sporządza się ekrany radarowe oraz soczewki promieniowania podczerwonego; stosowany do srebrzenia, malowania na szkle, otrzymywania metalicznego srebra, w lecznictwie, fotografii, analizie chemicznej.

Zapewne zaskakująca wydaje się informacja, że alkohol zabija więcej ludzi niż wszystkie inne narkotyki (wyłączając nikotynę) razem wzięte. Wśród środków odurzających to nasz największy zabójca. Według Dawida Smitha, eksperta w dziedzinie uzależnień od środków odurzających, ponad sto tysięcy ludzi umiera rocznie w Stanach Zjednoczonych z powodów związanych związanych ze spożyciem alkoholu.

Wśród uczniów kończących szkoły średnie alkohol pije 64 procent, a 21 procent używa nielegalnych narkotyków. Alkohol ma więc miażdżącą przewagę. Statystyka ta jednak nie ujawnia, że większość objętych nią dzieci należy jednocześnie do obu grup.

Ponieważ alkohol akceptowaną stroną społecznego życia Ameryki, po niego nastolatki sięgają najpierw. Otaczające alkohol powszechne przyzwolenie oraz łatwa dostępność czynią zeń nie tylko największego zabójcę młodzieży, ale także przewodnika wiodącego do innych narkotyków. Jako środek spowalniający funkcję centralnego układu nerwowego, alkohol odblokowuje zahamowania w korze mózgowej i wywołuje stan euforii.

Wpływając na procesy zachodzące w mózgu., powoduje zmiany myśli, uczuć i zachowań. Żaden środek odurzający, powodujący zmiany w mózgu, nie może być używany za bezpieczny dla dzieci, u których wciąż dojrzewają funkcje intelektualne i emocjonalne.

Ponadto, niszczy komórki. Większość ludzi wie, że alkohol może być przyczyną wad wrodzonych oraz raka piersi i uszkodzeń wątroby. Niewielu jednak zdaje sobie sprawę, że niszczy on także, inne ważne organy, w tym także mózg, co można stwierdzić podczas sekcji. Nawet heroina, narkotyk najczęściej piętnowany, nie jest tak zabójcza.

Dziesięcio, jedenasto i dwunastoletnie dzieci, których coraz więcej zaczyna pić alkohol, wciąż jeszcze rosną. Rozwijają się ich ciała, mózg i organy wewnętrzne. Można tylko spekulować na temat szkód powodowanych w organizmie, któremu daleko jeszcze do dojrzałości, przez niszczący komórki narkotyk.

Puszka piwa (330 gramów), lampka wina (125 gramów) i kieliszek wódki (20 gramów) zawierają tę samą ilość alkoholu. Jak wiadomo, nastolatki raczej nie wykazują skłonności do umiaru. We wczesnym okresie eksperymentowania często piją po to, by się upić, przestając dopiero wówczas, gdy już dalej pić nie są w stanie. Jedenastoletnie dzieci potrafią błyskawicznie rozprawić się z sześcioma piwami, a wielu dorosłych nie widzi w tym nic nadzwyczajnego. Nie rozumieją, że taka ilość piwa ma dokładnie taki sam skutek jak trzy podwójne martini. Pijące alkohol nastolatki łatwiej popadają w alkoholizm niż dorośli. W zasadzie, uzależnienie następuje tym łatwiej, im młodszy jest pijący. Wiadomo również, że u nastolatków do uzależnienia dochodzi znacznie szybciej.

Dorosły osiąga późne stadia uzależnienia w okresie pięciu do dziesięciu lat; nastolatek może osiągnąć ten sam stan w czasie od sześciu miesięcy do trzech lat. Kuracja nastolatka jest z wielu powodów znacznie trudniejsza niż leczenie dorosłego; wśród wielu innych problemów nie najmniejszym jest to, że nastolatek nie ma doświadczeń dojrzałego życia, które stanowiłyby dla niego oparcie w procesie wychodzenia z nałogu.

A co się stanie z dziećmi do jedenastego roku życia, których coraz więcej pije alkohol? Dostępne dane wskazują, że liczba uzależnień w tej grupie wzrośnie. Proces choroby będzie wśród nich przebiegał bardzo szybko, a więc i bardzo gwałtownie. Leczenie natomiast stanie się niezwykle trudne.Tgły ieci nie będą mojestznaleźć wsparcia w doświadczeniach życiowych nie tylko człowieka dorosłego, ale nawet nastolatka.

Do lat osiemdziesiątych stosunkowo niewiele dzieci przed jedenastym rokiem życia piło alkohol regularnie. Jednak z obserwacji znanych przypadków wynika, że alkohol skutecznie torpeduje proces dojrzewania. Jeśli nawet dziecko nie popadnie w alkoholizm, nie będzie rozwijać się normalnie. Wkraczając w wiek młodzieńczy, zwiększa spożycie alkoholu do niebezpiecznego poziomu, ponadto używa innych narkotyków, często się od nich uzależniając. Typowe są zachowania dewiacyjne czy wprost kryminalne, a funkcjonowanie w środowisku szkolnym i domowym pozostawia wiele do życzenia. Jeśli przeżyje wiek dojrzewania a wielu się to udaje nie będzie prowadzić normalnego, dorosłego życia; zostanie drobnym przestępcą, człowiekiem niezdolnym do przyjęcia odpowiedzialności za swoje zachowania. Często korzysta z pomocy społecznej, przebywa na zamkniętych oddziałach szpitali i w więzieniach.

Mieszka na ulicy jako jedno ze stale rosnącej rzeszy bezdomnych lub żyje całkowicie na koszt rodziców. Mówiąc oględnie, regularne spożywanie alkoholu przez dzieci nie przynosi “zachęcających” rezultatów.

W ciągu ostatnich dziesięciu lat eksperymenty z alkoholem zdarzają się w coraz to młodszych grupach wiekowych dzisiaj są one udziałem jednej trzeciej uczniów szóstej klasy. Czy tak wczesne używanie alkoholu może prowadzić do wcześniejszego ukształtowania nawyku regularnego spożycia? Zapewne tak.

Być może więc, po raz pierwszy w naszej historii, znaczna liczba dzieci będzie używać substancji chemicznej mogącej zahamować procesy dojrzewania przed ich faktycznym rozpoczęciem. Konsekwencje, jakie poniesie młodzież, jej rodziny i całe społeczeństwo mogą być przytłaczające.

PRZYJACIEL CZY WRÓG ?

Obecnie ponownie dochodzi się do wniosku, że niektóre napoje alkoholowe, jeśliś spożywane są w umiarkowanych ilościach, pozytywnie wpływają na stan zdrowia. Wiele osób nie potrafi jednak pić z umiarem i nadużywa alkoholu, popadając w alkoholizm, który jest przyczyną wielu groźnych chorób, a nawet śmierci. Alkohol etylowy główny składnik napojów alkoholowych otrzymuje się w wyniku fermentacji skrobi lub cukru pod wpływem enzymów zawartych w drożdżach. Inne substancje, które pojawiają się wśród produktów tego procesu, to polifenole oraz tzw. fuzle, wywołujące objawy typowe dla spożycia nadmiernej ilości alkoholu, nadające napojom ich charakterystyczny smak i aromat.

Przyswajanie alkoholu przez organizm

Przyswajanie alkoholu przez organizm następuje w ciągu 15 90 minut po wypiciu. Alkohol wypity na czczo jest łatwiej wchłaniany i przenika o wiele szybciej do wszystkich tkanek ciała, niż gdy pije się go przy wypełnionym żołądku lub w trakcie posiłku. Napoje zawierające 20 30% objętościowych alkoholu są wchłaniane szybciej, napoje o większym stężeniu alkoholu podrażniają żołądek, a proces ich przyswajaniu ulega spowolnieniu. Alkohol zawarty w napojach jest wchłaniany szybciej, jeśli spożywa się go w postaci koktajlu, w skład którego wchodzi na przykład tonik czy woda sodowa. Te dodatki “dynamizują” cząsteczki alkoholu i umożliwiają większej ich części kontakt ze śluzówką żołądka. Zaobserwowano również, że lemoniada albo woda gazowana dodana do wina przyspiesza wchłanianie alkoholu. Po wchłonięciu alkoholu do krwi, jego część wydostaje się poza organizm poprzez układ oddechowy. W ten sposób wydalana jest jednak tylko niewielka część alkoholu. Większa jego część rozkładana jest w wątrobie. Tak więc ciągłe obciążenie tego narządu przy wieloletnim wzmożonym piciu alkoholu może doprowadzić do jego marskości. Wątroba potrzebuje około godziny na rozkład każdej jednostki napoju alkoholowego, a więc po wypiciu 3 litrów piwa lub 2 butelek wina po 8 godzinnym, a nawet dłuższym śnie we krwi może pozostać taka ilość alkoholu, która według przepisów nie pozwala na prowadzenie samochodu. Wprawdzie ludzie różnie reagują na alkohol, ale zazwyczaj po jednym czy dwóch kieliszkach zwiększa się częstość akcji serca oraz wzmaga wydzielanie soków żołądkowych. Proces myślowy przebiega jeszcze normalnie, ale reakcje wymagające podejmowanie szybkich decyzji są spowolnione. Osoba, która wypiła więcej niż 2 kieliszki, ma wyraźne kłopoty z koordynacją ruchów, a w jej organizmie zostaje zahamowane wydzielanie kilku hormonów, co może w efekcie doprowadzić do odwodnienia organizmu, niewyraźnej mowy oraz zmniejszonej wrażliwości na ból.

Wpływ alkoholu na życie intymne

W organizmie mężczyzny syntetyzowane są w niewielkich ilościach estrogeny żeńskie hormony płciowe, a wątroba jest organem, który bierze udział w ich likwidacji. W przypadku jej zniszczenia wskutek ciągłego spożywania nawet niewielkich dawek alkoholu dochodzi do stosunkowej przewagi ilości estrogenów nad testosteronem męskim hormonem płciowym, co powoduje ginekomastię: rozwój gruczołów piersiowych oraz zmiany rozmieszczenia tkanki tłuszczowej w organizmie z typu męskiego na typ żeński. Ponadto dołączają się kłopoty z erekcją, obniżenie zdolnością do przeżycia orgazmu, a nawet anorgazmia, czyli całkowita niemożność przeżycia organizmu. Alkohol niesie też za sobą konsekwencje w postaci uszkodzeń psychicznych, takich jak: wybuchowość, czyli nieproporcjonalna do bodźca agresywna reakcja, czy też psychoza Korsakowa polegająca na głębokim otępieniu powstałym w następstwie uszkodzeń mózgu na tle toksycznym, co objawia się lukami w pamięci, często wypełnianymi zmyśleniami o treściach urojeń wielkościowych.

Czy alkohol może służyć zdrowiu ?

Picie niewielkich ilości wysokoprocentowych trunków może mieć korzystny wpływ na nasze zdrowie. Stwierdzono bowiem, że alkohol: rozszerza naczynia krwionośne, dzięki czemu krew może szybciej krążyć w naszym organizmie. Wszystkie komórki i przede wszystkim mózg są wówczas lepiej dotlenione i odżywione; zwiększa we krwi poziom tzw. dobrego cholesterolu, który chroni układ krwionośny przed zmianami miażdżycowymi. Takie przeciw miażdżycowe działanie przypisuje się przede wszystkim czerwonemu winu. Niektórzy naukowcy twierdzą nawet, że pijąc szklankę dziennie dobrego czerwonego wina z winogron można przedłużyć sobie życie. Natomiast w białym winie odkryto substancje bakteriobójcze, które niszczą zarazki salmonelli. Mówiąc o alkoholu, nie wypada chyba pominąć piwa. Trunek ten ma silne właściwości moczopędne. Z tego właśnie powodu niektórzy lekarze zalecają je czasem pacjentom, którzy mają skłonność do tworzenia się piasku i kamieni w nerkach.

Wszystko zależy od ilości

Alkohol może poprawić samopoczucie. Działa bowiem uspakajająco na system nerwowy człowieka. Lampka wina czy drink sprawiają, że czujemy się odprężeni, rozluźnieni, swobodniejsi, zapominamy o codziennych troskach i kłopotach. Wystarczy jednak wypić o jeden kieliszek za dużo, aby dobry nastrój minął bezpowrotnie. System nerwowy każdego człowieka inaczej reaguje na nadmiar alkoholu. Jednych ogarnia apatia, chęć do płaczu, inni stają się agresywni. Podobnie jest ze zdrowotnymi właściwościami alkoholu. Jeden drink ułatwi trawienie, pobudzi apetyt, rozgrzeje, może pomóc na przeziębienie. Rozszerzy naczynia krwionośne, co usprawni krążenie krwi. Jednak już każdy następny będzie wydłużał czas trwania i przyswajanie przez organizm pokarmu, przyspieszał utratę ciepła, a także stopniowo osłabiał układ odpornościowy, zwiększając naszą podatność na różne infekcje. W miarę picia będzie wzrastać również ciśnienie krwi, co prowadzi do uszkodzenia naczyń wieńcowych. Tak działają wszystkie tak zwane napoje wyskokowe, a więc również wino i piwo. Jest to także alkohol, tyle że o mniejszym stężeniu. Czym grozi nadużywanie alkoholu?

Regularne picie dużych ilości napojów wyskokowych prowadzi do spustoszeń w całym organizmie. Może być przyczyną uszkodzenia systemu nerwowego, różnych narządów wewnętrznych: żołądka, jelit, trzustki, serca. Ludzie nadużywający alkoholu bardzo często mają powiększone serce, uszkodzony mięsień sercowy, cierpią na arytmię. Dziś już jednak wiadomo, że spożywanie zbyt dużych ilości alkoholu prowadzi przede wszystkim do: uszkodzenie wątroby jeśli wysokoprocentowe trunki docierają zbyt często do wątroby i w dużych ilościach, wcześniej czy później musi dojść do częściowej lub całkowitej marskości wątroby; uszkodzenia mózgu jeśli krew jest przesycona alkoholem, w pracy różnych ośrodków mózgu dochodzi do zakłóceń. Stąd się biorą zaburzenia równowagi, a w stanie tzw. upojenia alkoholowego może nawet dojść do utraty świadomości. Takie zakłócenia w pracy mózgu, jeśli powtarzają się często, zawsze pozostawiają swoje ślady.

Zatrucia spowodowane toksycznymi środkami przemysłowymi

W przemyśle i gospodarce wykorzystuje się ponad 60 tysięcy różnych związków chemicznych, przy czym każdego roku przybywa średnio około 600 nowych. Wiele z nich wykazuje wysoką toksyczność lub silne działanie utleniające czy też wybuchowe i łatwopalne. Zagrożenie dla zdrowia ludzi i zwierząt ze strony tych substancji chemicznych jest duże w wypadku awarii lub przypadkowego uwolnienia się ich w dużej ilości do atmosfery i do gleby. Niektóre są bardzo trwałe i mogą dłuższy czas utrzymywać wysokie stężenie, co może spowodować dostanie się ich do organizmu drogą pokarmową, oddechową. Mogą być także wchłaniane przez skórę. Środki tego typu określa się mianem TSP – Toksycznych Środków Przemysłowych. Budowa chemiczna i toksyczne właściwości tych środków jest tak różnorodna, że uniemożliwia prostą klasyfikację. Najczęściej klasyfikuje się je na podstawie objawów zatrucia. Większość z tych związków działa na błony śluzowe dróg oddechowych, spojówki, skórę. Wiele z nich oddziałuje na system nerwowy i niektóre organy wewnętrzne (akumulacja i degradacja). W Polsce wymienia się przynajmniej 54 substancje, które ze względu na swojespecyficzne działanie mogą stworzyć szczególnie niebezpieczne zagrożenie dla ludności i środowiska w trakcie awarii. Do najgroźniejszych należą substancje takie, jak:

Trichlorek fosforu – stosowany w syntezie barwników i nawozów fosforowych

Dichlorek siarki – stosowany w przemyśle cukrowniczym i syntezie barwników

Izocyjanian metylu – stosowany w syntezie insektycydów i poliuretanów

Fosgen – stosowany w syntezach leków i barwników

Dinitrofenol – stosowany do produkcji pestycydów i barwników

Chloroetanol – stosowany do produkcji tworzyw sztucznych

Akrylonitryl – stosowany do produkcji włókien sztucznych

Siarkowodór – stosowany do produkcji gumy oraz w papiernictwie i chłodnictwie

Amoniak – stosowany w syntezie nawozów, tworzyw sztucznych i w chłodnictwie Disiarczek węgla – stosowany w przemyśle włókienniczym

Bromek metylu – stosowany w chłodnictwie oraz jako środek metylujący

Tlenek etylenu – stosowany do produkcji insektycydów

Dioksyny – stosowany w syntezie organicznej, zanieczyszczenie pestycydów

Chlor – środek dezynfekujący i odkażający, stosowany przy uzdatnianiu wody

Fluorowodór – stosowany przy obróbce szkła i kryształów, petrochemia

Cyjanowodór – stosowany do produkcji barwników, stali

Na terenie Polski znajduje się ok. 3500 zakładów przemysłowych zagrażających środowisku, a spośród nich 100 zakładów stwarzających największe zagrożenie. W rejonie Gminy Inowrocław i w gminach ościennych znajduje się kilkanaście spośród tych 100 ośrodków o wysokim współczynniku zagrożenia toksycznego.

Przez teren Gminy Inowrocław przebiega trasa kołowa nr 25, którą przewozi się TSP cysternami. Przebiega tędy również transportowy szlak kolejowy z obwodnicą Jaksice, Cieślin, Mimowola, którym również przewozi się cysternami TSP. Strefa skażeń jaka może powstać w wyniku awarii jednej cysterny czy wagonu może sięgać 7-11 km od epicentrum. Przez Gminę Inowrocław przewozi się niekontrolowane ilości paliw, olejów napędowych oraz “kożuchów”, czyli odpadów porafineryjnych. Należy zwrócić uwagę na oznakowanie tych transportów. Każdy przewoźnik środków chemicznych ma obowiązek oznakowania na pojazdach (cysternach, przyczepach itp.) w postaci nazwy oraz międzynarodowego i krajowego numeru identyfikacyjnego substancji. Ma to na celu szybkiej identyfikacji w razie nagłej potrzeby ( np. awarii). Jest to niezwykle istotne, gdyż od szybkości identyfikacji i działania służb uprawnionych do usunięcia skutków awarii zależy życie ludności zagrożonej w strefie skażenia. Substancje chemiczne, które mogą być przewożone przez nasz region mają odpowiednie numery identyfikacyjne, których nie będę przytaczał.

Pierwsza pomoc przy zatruciach TSP

W przypadkach skażenia ludzi różnymi środkami trującymi istotne znaczenie w ratowaniu ich życia ma sposób udzielania porażonym pierwszej pomocy. Zakres i sposób jej niesienia zależy od rodzaju środka toksycznego, drogi przenikania trucizny do organizmu i aktualnego stanu zdrowia porażonego. Elementem zasadniczym jest przerwanie ekspozycji środka toksycznego na organizm głównie poprzez ewakuację porażonych ze strefy skażonej lub nałożenie maski przeciwgazowej, zdjęcie skażonej odzieży i odkażenie ciała. Jeżeli trucizna dostała się drogą pokarmową należy truciznę usunąć powodując wymioty a dalej podanie podstawowych środków pierwszej pomocy medycznej lub odtrutek. Pierwsze rozpoznanie rodzaju środka trującego opiera się na danych o okoliczności skażenia (oznakowanie ładunku, zapach, konsystencja, kolor itp..) oraz obserwacji objawów zatrucia. U osób nieprzytomnych oraz w stanie drgawkowym nie należy nic podawać doustnie ani powodować wymiotów. Przy zaburzeniach oddychania lub bezdechu należy zastosować sztuczne oddychanie. Przy skażeniach oczu chemikaliami należy płukać je kilkakrotnie ( nawet do 15 razy) dużą ilością wody. Przy oparzeniach oczu wapnem palonym lub “azotniakiem” należy płukać oczy olejem parafinowym i w żadnym wypadku nie wolno użyć w tym celu wody. Przy skażeniach wodą amoniakalną lub innymi zasadami (np. ługiem sodowym) należy płukać oczy roztworem kwasu bornego , rozcieńczonego kwasu octowego lub tez soku z cytryny natomiast w wypadku skażenia kwasami (np. kwasem solnym) NIE NALEŻY UŻYWAĆ ŚRODKÓW NEUTRALIZUJĄCYCH a zwłaszcza sody oczyszczonej – należy obficie przemyć ciepłą wodą lub roztworem soli fizjologicznej ( ok. 1% roztwór NaCl) i niezwłocznie odwieźć do szpitala. W wypadku zatrucia wewnętrznego kwasami i zasadami nie należy stosować sztucznego oddychania. Miejsca oparzone termicznie (poza twarzą) najpierw przemywa się etanolem a następnie zakłada suchy jałowy opatrunek. Podawanie alkoholu etylowego zatrutym może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy poszkodowany został zatruty metanolem (alkoholem metylowym) lub glikolem etylenowym (np. z płynu BORYGO). Są to tylko podstawowe działania podczas awarii z uwolnieniem TSP.

Dioksyny

Dioksyna jest uosobieniem zagrożenia naszego zdrowia przez wiele toksycznych związków znajdujących się w otoczeniu. Badania przeprowadzone na zwierzętach jawnie wskazują na jej toksyczność. Nie ulega wątpliwości, że ludzie byli i są narażeni na kontakt z dioksynami. Występowanie dioksyn w zatrutej przez człowieka przyrodzie jest najsilniej eksponowane, a jej znaczenie w procesach kancerogennych (rakotwórczych) jest przyczyną największych kontrowersji. Jak dotąd, dioksyna jest potencjalnie najsilniejszym kancerogenem testowanym na zwierzętach. Dioksyna (oraz jej pochodne) jest wciąż obecna w przyrodzie i w niektórych glebach może przetrwać nawet setki lat. Jest wiele źródeł powstawania dioksyny: procesy spalania stałych odpadów komunalnych (spalarnie), skażone dioksyną herbicydy, proces wybielania masy papierowej oraz częściowo proces spalania benzyny ołowiowej. W USA powodem wszczęcia wielu procesów sądowych było stosowanie herbicydu Agent Orange (używanego m.in. w Wietnamie). Środki masowego przekazu zwyczajowo mówią o “najbardziej toksycznym związku chemicznym wyprodukowanym przez człowieka” lub też “najgroźniejszym sztucznym czynniku kancerogennym. Dioksyna pojawiła się w łańcuchu pokarmowym człowieka w wyniku skażenia produktów spożywczych (np. poprzez stosowanie herbicydu 2,4,5-T przez rolników), lub też z powietrza w wyniku osiadania produktów spalania (np. spalarnie komunalne, kiedy dioksyna (lub pochodne) dostanie się raz do organizmu, jest wchłaniana i przechowywana w warstwach tłuszczu, skąd usuwana jest w wyniku bardzo, ale to bardzo powolnych procesów. Ustalono, że usuwanie dioksyn z organizmu trwa conajmniej 7 lat. Jednak nie wszystko jest takie jasne jak się wydaje, wciąż nie udowodniono bezpośrednio silnego działania kancerogennego dioksyny ani nie potrafiono wykazać jej małej toksyczności. Wydaje się, że wcześniejsze prognozy okazały się być znacznie przesadzone. Media oraz politycy wykreowali i wyolbrzymili problem, który oczywiście istnieje, lecz w neporównanie mniejszej skali niż w rzeczywistości. Na ostateczne rozszczygnięcie problemu należy jeszcze poczekać.

1. Założenia teorii: Demokryta i Daltona.

2. Atom i cząsteczka.

3. Struktura cząsteczki.

4. Cząsteczki homo atomowe.

5. Cząsteczki hetero atomowe.

Ad. 1.

Demokryt uważał, że materia składa się z małych, niepodzielnych cząstek. Określił je słowem atomos (atom). Uważał, że materia składa się z 4 elementów (ziemi, powietrza, ognia i wody), a te natomiast mają charakterystyczne kształty, wymiary i cechy, które powodują, że pierwiastki mają różne właściwości. Z atomów 4 pierwiastków zbudowane są wszystkie substancje.

6 postulatów Daltona:

1. Każdy pierwiastek chemiczny jest zbiorem małych, niepodzielnych atomów. Wszystkie atomy danego pierwiastka są identyczne.

2. Atomy różnych pierwiastków różnią się od siebie właściwościami.

3. Atomu danego pierwiastka nie można podzielić ani przekształcić w inny atom.

4. Związek chemiczny jest zbiorem cząsteczek. Wszystkie cząsteczki danego związku chemicznego są identyczne.

5. Łączenie się pierwiastków w związki chemiczne polega na łączeniu się atomów różnych pierwiastków w cząsteczki.

6. Rozłożenie związku chemicznego na pierwiastki polega na rozpadzie cząsteczek na atomy.

Dalton wyjaśnił mikroskopowe różnice między różnymi pierwiastkami, między pierwiastkami, a związkami chemicznymi, między różnymi związkami chemicznymi.

Ad. 2.

Atom – najmniejsza cząstka pierwiastka chemicznego zachowująca jego właściwości.

Cząsteczka chemiczna – cząstka składająca się co najmniej z dwóch połączonych z sobą atomów.

Ad. 3.

Cząsteczki mogą to być: połączone atomy tego samego pierwiastka lub mogą to być połączone atomy różnych pierwiastków (związek chemiczny).

Ad. 4.

Cząsteczka homo atomowa – połączenie atomów tego samego pierwiastka, np. H2 lub Cl2.

Ad. 5.

Cząsteczka hetero atomowa – połączenie atomów różnych pierwiastków (związek chemiczny), np. HCl, H2O.

1. Pojęcie pierwiastka chemicznego.

2. Liczba znanych pierwiastków.

3. Odkrycia pierwiastków.

4. Nazwy pierwiastków.

5. Znaczenie symbolu.

6. Podział pierwiastków: metale, niemetale.

Ad. 1.

Pierwiastek chemiczny – substancja prosta nie ulegająca reakcji analizy i nie powstająca w reakcji syntezy. Składa się z takich samych atomów, mających takie same właściwości chemiczne.

Ad. 2.

Mamy 109 znanych pierwiastków: 85 metali, 7 półmetali i 17 niemetali.

Ad. 5.

Symbol pierwiastka – jest to skrót łacińskiej nazwy pierwiastka (np. sód – natrium – Na).

Ad. 6.

Metale (wszystkie) – mają metaliczny połysk, są kowalne, ciągliwe, są przewodnikami ciepła i elektryczności. (metale lekkie – do 5 g/cm3 i metale ciężkie – powyżej 5 g/cm3)

Niemetale – pierwiastki nie mające w/w właściwości.